Het oudste bordspel ter wereld
· 't zit 'm in de details
Een zoektocht doorheen de tijd
'Het oudste bordspel ter wereld'... Het is een benaming die wel wat allure heeft. Heb je je ooit al afgevraagd welk bordspel die titel mag dragen? En heb je -zoals wij- al eens het internet gebruikt om daar een antwoord op te krijgen? Of meerdere keren? En telkens een ander antwoord gekregen?
Wij vonden het tijd om zelf wat dieper graven, en we zeggen het al op voorhand; het is een vraag zonder duidelijk antwoord. Het ligt nogal complex. Maar we kunnen op het einde van de rit wél een ‘winnaar’ aanbieden. Omdat we daarvan houden, en omdat we gefundeerde argumenten kunnen aanbieden. Hou je vast, want het is een rit die enkele millennia duurt.
Hoe begin je aan zo'n zoektocht? Simpel: je gebruikt AI.
En die komt -volgens de soort die je gebruikt- met volgende spellen aandraven: Mancala, Go, Senet, Koninklijk Spel van Ur, Backgammon of Mehen.
Backgammon vormt daarbij al direct een probleem. De voorloper van dit spel ontstond rond 3000 v.chr. maar onderging zoveel veranderingen vooraleer het tot het huidige bordspel evolueerde, dat we het niet als 'hetzelfde' spel kunnen catalogeren. Vandaar dat het uit de lijst verdwijnt; we willen een bordspel dat dezelfde vorm heeft gehouden en waarvan bewijs is dat het de titel mag dragen.
Mooi, nog vijf over.
In eerste instantie lijkt het simpel om te weten te komen welke de oudste is. We vragen het weer aan AI, tiens.
Dan krijgen we een andere volgorde mét een jaartal erbij.
Mancala (Ongeveer 6000 v.Chr.) uit Jordanië / Nabije Oosten
Mehen (Ongeveer 3600–3300 v.Chr.) uit het Oude Egypte
Senet (Ongeveer 3100 v.Chr.) uit het Oude Egypte
Koninklijk Spel van Ur (Ongeveer 2600 v.Chr.) uit Mesopotamië (Irak)
Go (Ongeveer 500 v.Chr.) uit China
Dan denk je: simpel, Mancala is het oudste bordspel ter wereld.
Maar hoe gaat de wetenschap te werk om die jaartallen te bepalen?
Als we online lezen dat het oudste bord uit 5870 v.Chr. komt (gevonden in Ain Ghazal, Jordanië), moet de definitie van een 'bord' flink worden opgerekt:
De oudste archeologische sporen zijn eenvoudige rijen met kuiltjes in de grond gevonden die dateren uit circa 6900 v.Chr. (Dat zijn andere jaartallen dan zoëven? Dat lijkt al verdacht...) Hoewel het destijds niet op een fysiek houten of stenen bord werd gespeeld maar in de aarde, is dit het oudste bekende spelmechanisme ter wereld dat vandaag de dag nog steeds wereldwijd (in talloze varianten) wordt gespeeld.
1. De vondsten van het spel bestaan uit vaste grond/rots, geen verplaatsbaar bord: De neolithische vondsten in Jordanië en recente ontdekkingen in Kenia (waar rotswanden vol gekeepte kuiltjes zijn gevonden) zijn in de natuurlijke ondergrond of de stenen vloer van een prehistorische hut uitgehouwen. Het zijn vaste structuren, geen losse objecten. Spreek je dan van een bordspel? Wellicht bestond 'tikkerje' al langer dan Mancala, en daarvan gaan we ook niet beweren dat het een bordspel is, tenslotte.
2. Een gat in een rots bevat geen organisch materiaal. Wetenschappers kunnen de rots zelf dateren (die is vaak miljoenen jaren oud), maar het is onmogelijk om chemisch vast te stellen wanneer iemand de kuiltjes erin heeft gekrast. Men moet dan dateren op basis van nabijgelegen objecten (zoals historische pijlpunten of houtskoolresten). Het is geen bewijs dat de gaten even oud zijn. Bovendien bewijzen de verschillende jaartallen 5870 v.Chr. en 6900 v.Chr. dat de dateringen minstens voor interpretatie vatbaar zijn.
Als we dan puur naar fysieke borden kijken, vinden we in de antieke stad Matara een fragment van een aardewerken speelbord van Mancala dat dateert uit de 6e of 7e eeuw n.Chr. Er zijn ook oudere vondsten uit de Romeinse tijd (2e/3e eeuw n.Chr.) in Israël en Egypte gevonden, maar er is geen wetenschappelijke consensus dat het hier daadwerkelijk over hetzelfde spel gaat. Mancala valt dus af als we écht bewijs willen in de vorm van een bord.
Volgende kandidaat: Mehen.
Het spelletje Mehen werd veel gespeeld in het oude Egypte op een speelbord in de vorm van een opgerolde slang. De precieze regels van Mehen zijn tot op de dag van vandaag nog niet bekend. Een beetje ambetant als je de titel 'oudste bordspel ooit' wil binnenhalen... Het lijkt te gaan om een competitief racespelletje, maar er zijn sterke aanwijzingen dat er een zware religieuze betekenis aan het spel vastging. Het plotselinge verdwijnen van het bordspel Mehen aan het einde van het Oude Rijk (rond 2200 v.Chr.) is een van de grootste mysteries uit de Egyptische archeologie. Hoewel de exacte reden nooit zwart-op-wit is teruggevonden, wijzen historici en archeologen naar een combinatie van religieuze taboes, sociale instabiliteit en de opkomst van concurrentie. Mehen was niet zomaar een spel; het was diep verbonden met de Egyptische mythologie. De slangengod Mehen beschermde de zonnegod Ra tijdens zijn nachtelijke reis door de onderwereld. Historici vermoeden dat het spelen van het spel – waarbij pionnen over het lichaam van de slang bewogen en de slang symbolisch kon worden 'beschadigd' of 'gedood' – op een gegeven moment als spiritueel gevaarlijk of godslasterlijk werd gezien. Als de slang Mehen in het spel zou verliezen, zou Ra de onderwereld niet kunnen verlaten. Dit betekende in de Egyptische beleving dat de zon de volgende dag niet zou opkomen en al het leven zou stoppen. Men vermoedt dat het spel hierom uiteindelijk door de priesters is verboden. Mehen was in het Oude Rijk vooral een statussymbool voor de elite, en wanneer het centrale gezag van het Oude Rijk instortte kwam er een crisis die de materiële cultuur van de elite volledig veranderde. Toen de rust in Egypte terugkeerde tijdens het Midden-Rijk, was Mehen zo goed als volledig uit de huizen en de herinnering van de Egyptenaren gewist. Alleen op eilanden zoals Cyprus bleef het spel buiten Egypte nog een paar eeuwen langer bestaan.
Mehen kan dus als oudste bordspel worden beschouwd als we 'een religieus instrument zonder teruggvonden spelregels' als bordspel kunnen beschouwen. Maar wij zien bordspellen als entertainment. Mehen valt voor ons dus af.
Next.
Terwijl Mehen terrein verloor, won een ander spel juist enorm aan populariteit: Senet.
Senet nam de rol van het 'spirituele spel' over. Waar Mehen draaide om een riskante reis met een slang, stond Senet symbool voor de reis van de ziel naar het hiernamaals. Senet was bovendien makkelijker te maken (een simpel rechthoekig raster van 3x10 vakjes) en was daardoor toegankelijk voor álle lagen van de bevolking, niet alleen voor de elite. Er zijn vele fysieke vondsten: In graven van rond 3100 v.Chr. zijn de oudst herkenbare Senet-borden van hout, aardewerk en bot gevonden.Daarnaast zien we talrijke tombes uit dezelfde periodes die gedetailleerde fresco's van overledenen die Senet spelen tegen een onzichtbare tegenstander bevatten. De beroemde muurschildering in de 3300 jaar oude tombe van Koningin Nefertari is daar een mooi voorbeeld van.
Senet heeft daarnaast een 'papieren spoor' dat duizenden jaren doorloopt. Omdat de Egyptenaren het tot diep in de Romeinse tijd bleven spelen, is de evolutie ervan wetenschappelijk perfect gedocumenteerd. Senet werd ongeveer 3500 jaar gespeeld, en vaak was dit 'voor de fun'. Omdat het toch een religieuze inslag heeft, kunnen we discuteren over z'n entertainmentdoel. Er zijn ook geen spelregels teruggevonden. Senet is daardoor een twijfelgeval.
Volgende kandidaat: het koninklijke spel van Ur.
Dit spel heeft deze naam gekregen omdat de allereerste exemplaren zijn ontdekt in de oude Soemerische stadstaat Ur, gelegen in het huidige Irak.Het is wellicht het oudste bordspel ter wereld waarvan de regels bekend zijn. Op basis van oude teksten vermoeden historici dat de Soemeriërs en Babyloniërs het destijds kenden als "het Spel van de Twintig Vakjes" (vanwege de twintig vierkanten op het bord).
Het Koninklijke Spel van Ur heeft een indrukwekkende levensduur gekend en werd bijna 3000 jaar lang gespeeld tot de vroege middeleeuwen. Daarna begon de populariteit sterk af te nemen. De traditie stierf echter pas definitief uit in de 20e eeuw; een van de laatst bekende gemeenschappen die een variant van het spel speelde, waren de Cochini-joden in India, die het spel Asha noemden. Ook hier komen we hetzelfde probleem tegen: het spel kreeg een diepe religieuze en spirituele betekenis.
Hoewel het waarschijnlijk begon als puur vermaak, veranderde dit rond de 1e eeuw v.Chr. Dit weten we dankzij een kleitablet geschreven door de Babylonische astronoom Itti-Marduk-balāṭu. Uit deze bron blijkt dat het spelbord werd gezien als een metafoor voor het menselijk leven:
• Toekomstvoorspelling: De vakjes op het bord kregen astrologische betekenissen.
• Lot van de ziel: Het succesvol uitspelen van een pion werd gezien als een positief voorteken voor iemands lot of de gunst van de goden.
• Boodschappen: Men geloofde dat de dobbelstenen (die de vorm hadden van tetraëders/piramides) werden bestuurd door goden of bovennatuurlijke krachten om boodschappen over te brengen.
Het spel viel net als Senet op omdat het door alle lagen van de bevolking werd gespeeld. En net als Senet kunnen we het als een religieus object bekijken. De spelregels geven het extra punten in onze zoektocht. Ook een twijfelgeval, dus.
Dan komen we bij Go terecht.
Het bordspel Go is naar schatting tussen de 3000 en 4000 jaar oud. Het gaat hier om een schatting, want de vroegste harde vermelding van het spel in historische Chinese documenten stamt uit 548 v.Chr. (in de Zuo Zhuan). Zelfs Confucius schreef er al over in zijn analecten. Het spel werd toen al als een millennia-oude traditie beschouwd. Het spel is ontstaan in het oude China, waar het oorspronkelijk Weiqi genoemd werd (wat letterlijk "insluitspel" betekent). Volgens Chinese legenden werd het spel rond 2300 v.Chr. uitgevonden door de mythische keizer Yao om zijn zoon discipline en strategisch denken bij te brengen. Historici vermoeden echter dat het spel oorspronkelijk voortgekomen is uit een astrologisch of voorspellend instrument.
Het oudste fysieke Go-bord dat ooit is opgegraven, werd gevonden in een Chinese graftombe uit de Han-dynastie (rond 200 v.Chr.). Dit bord had overigens nog een raster van 17x17 lijnen; pas veel later werd de huidige standaard van 19x19 lijnen de norm. Daarna verspreidde het spel zich rond het jaar 500 tot 700 n.Chr. naar Korea (waar het Baduk heet) en Japan (waar het de naam Go of Igo kreeg). Go is vandaag de dag nog steeds onverminderd populair en wordt het wereldwijd door tientallen miljoenen mensen gespeeld. Daarin onderscheid het spel zich van de bovenstaande concurrenten: het spelen van dit bordspel werd nooit onderbroken.
Daarmee eindigt onze lijst zonder duidelijke winnaar. Elk van bovenstaande spellen kreeg argumenten om het uit te roepen tot oudste borspel ooit, maar het hangt af van de manier waarop je met de argumenten omgaat om er één uit te kiezen.
Dus nog eens samengevat:
Mancala (6000 v.Chr.) Jordanië / Nabije Oosten De oudste archeologische sporen. In Jordanië zijn eenvoudige rijen met kuiltjes in de grond gevonden die dateren uit circa 6900 v.Chr. Hoewel het destijds niet op een fysiek houten of stenen bord werd gespeeld maar in de aarde, is dit het oudste bekende spelmechanisme ter wereld dat vandaag de dag nog steeds wereldwijd (in talloze varianten) wordt gespeeld.
Mehen (3600–3300 v.Chr.) Het Oude Egypte Vondsten en afbeeldingen van Mehen-borden (de opgerolde slang) dringen diep doordringen in de zogeheten Predynastische periode.. Daarmee geldt Mehen als het oudst aantoonbare bordspel ter wereld met een fysiek speelbord.
Senet (3100 v.Chr.) Het Oude Egypte Het oudste échte, fysieke speelbord. Senet-borden (met een grid van 30 vakjes) zijn veelvuldig teruggevonden in Egyptische koningsgraven, waaronder dat van Toetanchamon. Het spel had destijds een diepe religieuze betekenis en symboliseerde de reis van de ziel naar het hiernamaals. De exacte originele regels zijn echter niet overgeleverd en later door historici gereconstrueerd.
Koninklijk Spel van Ur (2600 v.Chr.) Mesopotamië (Irak) De oudst bekende geschreven spelregels. Archeoloog Leonard Woolley vond in de jaren 1920 prachtige exemplaren in de koninklijke graven van Ur. Wat dit spel uniek maakt, is dat er op een millennia-oud Babylonisch kleitablet daadwerkelijk spelregels zijn teruggevonden. Hierdoor is het Koninklijk Spel van Ur het oudste bordspel waarvan we met zekerheid weten hoe de makers wilden dat het gespeeld werd.
Go (2000-500 v.Chr.) China Het oudste onafgebroken gespeelde strategische spel. Waar spellen als Senet en Ur eeuwenlang volledig vergeten waren en pas recent door archeologen zijn herontdekt, is Go al meer dan 2500 jaar onafgebroken populair gebleven. De spelregels en het abstracte, strategische karakter zijn door de eeuwen heen nauwelijks veranderd.
Ik zou zeggen: Kies zelf je favoriet. Het zijn allemaal bordspellen met genoeg wetenschappelijk bewijs om te argumenteren dat het een correcte keuze is.
Het leven kan toch gemakkelijk zijn...
Ivan Claeys